Κατά τη διάρκεια των νομικών μου σπουδών, στα μαθήματα Εγκληματολογίας, ένα από τα ερωτήματα που με προβλημάτισαν περισσότερο ήταν αν ο άνθρωπος γεννιέται ή γίνεται εγκληματίας. Είναι η παραβατική συμπεριφορά κάτι που υπάρχει μέσα μας από την αρχή ή διαμορφώνεται στην πορεία της ζωής μας;
Η συστηματική αναζήτηση των αιτίων του εγκλήματος απέκτησε νέα διάσταση στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν ο Ιταλός ιατρός και εγκληματολόγος Cesare Lombroso διατύπωσε μια από τις πιο ριζοσπαστικές θεωρίες της εποχής του. Υποστήριξε ότι ο εγκληματίας φέρει εκ γενετής βιολογικά χαρακτηριστικά που τον διαφοροποιούν από τον «μέσο» άνθρωπο. Μέσα από τη μελέτη κρανιομετρικών και μορφολογικών δεδομένων κρατουμένων, κατέληξε στην άποψη ότι ορισμένα άτομα εμφανίζουν έναν ιδιότυπο «αταβισμό», αποτελώντας εξελικτικό κατάλοιπο προηγούμενων σταδίων της ανθρώπινης ανάπτυξης. Η θεωρία του, γνωστή ως ανθρωπολογική σχολή της εγκληματολογίας, σηματοδότησε τη μετάβαση από τη φιλοσοφική ερμηνεία της εγκληματικής πράξης σε μια θετικιστική, βιολογική προσέγγιση.
Η συμβολή του Lombroso υπήρξε ιστορικά καθοριστική, διότι επιχείρησε να μετατρέψει την εγκληματολογία σε επιστήμη εμπειρικής παρατήρησης. Ωστόσο, η εξέλιξη της επιστημονικής έρευνας ανέδειξε σημαντικές μεθοδολογικές αδυναμίες και υπεραπλουστεύσεις. Η ιδέα του «εκ γενετής εγκληματία» κρίθηκε προβληματική, τόσο από επιστημονική όσο και από ηθικονομική σκοπιά, καθώς ενέχει τον κίνδυνο στιγματισμού και βιολογικού ντετερμινισμού. Η σύνδεση εξωτερικών χαρακτηριστικών με εγκληματική ροπή δεν επιβεβαιώθηκε και σταδιακά εγκαταλείφθηκε.
Με τα χρόνια, όμως, έγινε φανερό ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν μπορεί να εξηγηθεί με μία μόνο αιτία. Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να χαρακτηριστεί από τη γέννησή του ως «εγκληματίας». Οι συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει, το οικογενειακό του περιβάλλον, η εκπαίδευση, οι δυσκολίες που βιώνει, οι κοινωνικές ανισότητες και, βεβαίως, οι προσωπικές του επιλογές παίζουν σημαντικό ρόλο.
Σήμερα, η εγκληματολογία αντιμετωπίζει το έγκλημα ως πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Η ανθρώπινη συμπεριφορά διαμορφώνεται μέσα από τη σύνθετη αλληλεπίδραση βιολογικών, κοινωνικών, οικονομικών και ψυχολογικών παραγόντων.
Το κοινωνικό περιβάλλον, οι συνθήκες διαβίωσης, η εκπαίδευση, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας και οι προσωπικές επιλογές συνθέτουν ένα δυναμικό πλέγμα επιρροών που δεν επιτρέπει μονοδιάστατες ερμηνείες. Καμία θεωρία δεν μπορεί να αναγάγει το έγκλημα σε έναν μόνο αιτιολογικό παράγοντα χωρίς να παραγνωρίσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης.
Το ερώτημα «γεννιέται ή γίνεται ο εγκληματίας;» παραμένει, επομένως, ανοιχτό όχι ως δίλημμα με απόλυτη απάντηση, αλλά ως υπενθύμιση της ανάγκης για νηφάλια και επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση. Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε αποκλειστικά προϊόν της βιολογίας του ούτε αποκλειστικά αποτέλεσμα του περιβάλλοντός του. Βρίσκεται στο σημείο συνάντησης των δύο, μέσα σε ένα πλαίσιο θεσμών, αξιών και κοινωνικών σχέσεων. Και ακριβώς σε αυτή την πολυπλοκότητα καλείται να σταθεί η εγκληματολογία — με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα και στιςαρχές του κράτους δικαίου.